IZMEĐU BAUKA FORMALIZMA I BELAJA SOCIJALISTIČKOG REALIZMA: PETAR LUBARDA I SOCIJALISTIČKI REALIZAM

Apstrakt

U većini naše istoriografske građe vrijeme „socijalističkog realizma“ na prostoru Jugoslavije smješta se u period neposredno poslije Drugog svjetskog rata: 1945–1950. U svim sferama institucionalnog uređenja države, i društvenog života uopšte, Jugoslavija, razumljivo, u ovom periodu slijedi iskustvo Sovjetskog Saveza, kao prve zemlje socijalizma. Iako je u umjetnosti i književnosti, kao uzoran, preuzet sovjetski model „socijalističkog realizma“, kao specifičan izraz „objektivnoga“, spoznajno-nužnosnog sraza Umjetnosti i Revolucije, u jugoslovenskim prilikama ovaj je doktrinarni umjetnički stil neosporno imao i neke sasvim specifične odlike. Ovaj tekst se prevashodno bavi anatomijom jednog konkretnog umjetničkog iskustva u datim istorijskim okolnostima. Upravo umjetničko iskustvo Petra Lubarde, poslije rata jednog od najistaknutijih jugoslovenskih umjetnika, ukazuje na nemogućnost da se ova kratka epoha „socijalističkog realizma“ u Jugoslviji čita jednoznačno. Termin „iskustvo“ čini se primjerenim jer upućuje ne samo na konkretno umjetničko djelo već i na ono što to djelo prati – među ostalim i umjetnikova razmišljanja u povodu onovremenih aktuelnih istorijskih tema: estetičkih, ideoloških, političkih, socijalnih. U tekstu se posebno analizira izvjesna, stalno prisutna dvojnost u Lubardinom odnosu prema ideološko-političkim nalozima u estetskom polju, u periodu 1945– 1950. Lubarda se koleba, pokušava da se snađe u datim okolnostima, osjeća pritisak moćne ideološke agitpropovske partijske mašinerije, dijelom, vjerovatno, i kroz kritičke primjedbe koje njegovim slikama upućuju ondašnji ideološki zreci. Katkad, taj pritisak ostavlja trag kako u početnim diskusijama na strukovnim forumima na kojima Lubarda od početka učestvuje tako i u usiljenom formalnom obrascu u najranijim njegovim slikama iz ovog perioda, poput slika Patnje naroda (1944–45), ili Sjećanje na 1941. godinu (1947). S druge pak strane, očiti dug spram aktuelnih ideološko-političkih naloga, vidljiv prije svega u izboru „tematike“ slike, Lubardu ne ometa u potrazi za novom koncepcijom umjetnosti. Taj je napor vidljiv već rano, na slici Iz borbe (poznatoj i pod nazivom Bombaš), iz 1945, a osobito u kasnijim slikama Ustanak (nekada i pod nazivom Juriš), Vagonet i Motiv sa Primorja, sve iz 1948. S jedne strane, tjelesni kod figura sa ovih slika upućuje na „mobilnost“, na „tijela u akciji“, na borbeni i radni polet graditelja epohe, dok se, s druge, na polju čisto plastičkih sredstava, u slike djelimično zavlače i sabiraju postupci koji postepeno vode ka artikulaciji novog slikarskog jezika: ukidanju doslovnih iluzionističkih mehanizama prenošenja motiva putem sve većih deformacija, pa i nadrealizacije prirodnih oblika; potom, skraćivanje iluzivnoga prostora u slici, sve do njene potpune plošnosti i, najzad, invencija specifične, zidu podobne, materijalne građe slike.